گزارش‌هایی از کوشش‌های زنان ایـــرانی در تاریخ برای ورود به مکان‌هایی که مردانه برشمرده می‌شد…

 17587 104 ورود دزدکی به قهوه‌خانه!

فرادید| زنان در گذر روزگار همواره برای ورود به گستره‌های اجتماعی با محدودیت‌هایی روبه‌رو بوده‌اند. پاره‌ای از این محدودیت‌ها بر اساس باور و اعتقادها و پاره‌ای دیگر بر اساس سنت‌ها و عرف‌های یک جامعه برپا می‌شده اســت. دگرگونی‌های اجتماعی ایـــران در روزگار پایانی حکومت قاجار و نیز سراسر دوره پهلوی اول، جامعه را با پدیده‌هایی روبه‌رو ساخت که پیش از آن پیشینه‌ای نداشت. زنان در چرخه این دگرگونی‌ها توانستند به گستره‌هایی وارد شوند که در آن زمانه، عجیب و شگفت به شمار می‌آمد. کافه که صورتی نو از قهوه‌خانه در ایـــران به شمار می‌آمد به همراه مکان‌هایی چون رستوران و سینما در دسته جاهایی بود که زنان ایـــرانی آرام‌آرام و در میانه دلواپسی‌ها و مخالفت‌های بخش‌هایی نیرومند از جامعه توانستند بدان‌ها راه یابند.

ورود دزدکی بانوی متشخص به قهوه‌خانه

مادام کارلاسرنا، جهانگرد پرآوازه ایتالیایی که در روزگار قاجار به ایـــران سفر کرده اســت، در سفرنامه خود «آدم‌ها و آیین‌ها در ایـــران» هنگام توصیف وضعیت زنان طبقه ثروتمند جامعه ایـــرانی به یک پدیده جالب در زندگی آن‌ها اشاره می‌کند «خانوم‌های طبقه اعیان خیلی کم پیاده بیرون می‌آیند، مگر در اوقاتی که بخواهند برای مچ‌گیری از همسرانشان و یا دلربائی از آنان از خانه خارج شوند. بطوریکه همه می‌دانیم چنین مسائلی، گاهی پیش می‌آید همچنانکه در همه‌جا از جمله در اروپا هم پیش می‌آید. بعضی از این نوع خانوم‌ها در نشان دادن سر و صورت بی‌حجاب خود بسیار گستاخ هستند ولی در اینگونه موارد، برای آنکه بتوانند دزدکی وارد چایخانه، رستوران و یا مسجد بشوند، با پوشیدن لباس مردانه خود را به شکل مردان درمی‌آورند و در اینگونه مکان‌های عمومی قرارهای مختلف می‌گذارند». او نوشته‌های خود را به آگاهی‌هایی مستند می‌کند که «از یکی از خانوم‌های متشخص که نسبت به غیبت‌های گاه‌به‌گاه همسرش مشکوک شده بود» به دست آورده اســت «او بمنظور کسب خبر و سر درآوردن از ته و توی قضیه به اینصورت تغییر لباس می‌داده اســت». اشاره بانوی ایتالیایی به مکان‌هایی که زنان دزدکی به آنجاها وارد می‌شده‌اند، ما را با یک پرسش روبه‌رو می‌کند؛ از مسجد که طبیعتا بخش زنانه داشته و نیز از رستوران که یک پدیده نوین و فرنگی در ایـــران به شمار می‌آمده اســت، اگر بگذریم، حضور زنان در قهوه‌خانه که یک مکان کاملا مردانه با مناسبت‌های ویژه بوده، چگونه ممکن می‌شده اســت؟

 

جست‌وجو برای یافتن پاسخ این پرسش، ما را هم با جزییات حضور زنان در قهوه‌خانه آشنا می‌کند هم به آن بهانه به قلمرو یکی از پدیده‌های شگفت‌انگیز زندگی مردم ایـــران به ویژه در ۵٠٠ ســال اخیر فرامی‌خواند؛ همان پدیده‌ای که دو جهانگرد آمریکایی در سفرنامه «گشت‌وگذاری در ایـــران بعد از انقلاب مشروطیت»، نام «باشگاه عمومی ایـــرانیان» با ویژگی‌های منحصربه‌فرد بر آن گذارده‌اند «چای‌خانه یا به قول مردم ایـــران قهوه‌خانه، گونه‌ای باشگاه و مرکز اجتماع مردم و کانون همه فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی طبقات مختلف ایـــرانیان اســت که برکنار از تشریفات و به صورت دموکراتیک اداره می‌شود و مردم از هر صنف و دسته و طبقه‌ای معمولا ساعتی از اوقات بیکاری خود را در این محل می‌گذرانند. ما در آمریکا نمونه این باشگاه را که توسط مردم اداره شود و به صورت طبیعی مورد اســتقبال مردم باشد، نداریم». پیش از جست‌وجو برای یافتن پیوند میان زنان و قهوه‌خانه، از دالان‌های تودرتوی تاریخ به روزگار گذشته می‌رویم تا دریابیم مکانی که شگفتی دو آمریکایی را یک سده پیش برانگیخته، چگونه جایی بوده اســت.

 

باشگاه همگانی ایـــرانیان با منظومه‌ای از سرگرمی‌ها

قهوه‌خانه‌ها، مینیاتوری از همه ویژگی‌ها و بخش‌بندی‌های جامعه ایـــرانی به شمار می‌آمد «قهوه‌خانه همان‌جایی اســت که انگلیسیان بدان کافی هوس ‌CoffeHeus می‌گویند. … قهوه‌خانه عبارت از اتاق بسیار وسیعی اســت که به صورت‌های مختلف در بهترین و پرجمعیت‌ترین نقاط شهر ساخته می‌شود. زیرا قهوه‌خانه محلی اســت که در آن جمعیت کثیری از طبقات مختلف مردم گردهم می‌آیند. اگر قهوه‌خانه بسیار بزرگ و وسیع باشد معمولا حوضی در میان آنست. دور این اتاق بزرگ تخت‌هایی به ارتفاع سه و به عرض سه یا چهار پا ساخته شده یا به جای تخت نیمکت‌هایی برای نشستن وجود دارد. در قهوه‌خانه‌ها از صبح پگاه تا شب به روی همگان باز اســت. مخصوصا هنگام غروب پر از جمعیت می‌باشد. در قهوه‌خانه مردم چای می‌نوشند، با یکدیگر به گرمی و خوشرویی سخن می‌گویند. در این جاســت که هرکس صاحب خبر اســت، و همه می‌توانند بی‌ترس و بیم درباره سیاســت به آزادی صحبت بدارند.

 

هیأت حاکمه نیز متقابلا به آنچه در قهوه‌خانه‌ها بر زبان مردم می‌رود توجه و اعتنا نمی‌کند». ژان شاردن، جهانگرد پرآوازه فرانسوی با این روایت و توصیف ویژه از قهوه‌خانه در روزگار صفوی، ما را به پدیده‌ای شگفت‌انگیز در فرهنگ و جامعه ایـــرانی روبه‌رو می‌کند که شاید نمونه‌ای همسان برای آن در تاریخ ایـــران نمی‌توان یافت. این شرق‌شناس فرانسوی نگاه ویژه خود را اینگونه شرح می‌دهد «در قهوه‌خانه‌ها برای مشتریان تخته نرد می‌آورند تا با بازی نرد خود را سرگرم بدارند. همچنین بازی صدف که مخصوصا میان ترک‌ها رواج دارد و این بازی به وسیله ارامنه از اروپا به ایران آمده اســت؛ و بازی تخم‌مرغ که در ایام عید نوروز رواج کلی دارد. … در قهوه‌خانه‌ها مردم خود را به بازی‌های مجاز و سرگرم‌کننده نظیر شطرنج و نرد مشغول می‌دارند…. درویشان، شاعران، نیز به نوبه خود در قهوه‌خانه‌ها میدان‌داری می‌کنند. سخنان … درویشان همچنان که در کشور ما جریان دارد متضمن اندرزهای اخلاقی اســت ولی هیچ‌کس ناچار نیست بدان‌ها گوش فرادهد، و هیچ داســتان‌پردازی حق ندارد هیچیک از بازیکنان را به ترک بازی و شنیدن داســتان مجبور کند.

 

داســتان‌ها و حکایات داســتانسرایان گاه منظوم و گاه منثور اســت. در قهوه‌خانه‌ها ناگهان … [فردی] در میان قهوه‌خانه یا در گوشه‌ای از آن برپا می‌ایستد و با صدای بلند به وعظ و خطابه می‌پردازد یا درویشی به‌ناگاه وارد می‌شود و برای مردم از بی‌وفایی دنیا و بی‌اعتباری آن، بی‌قدری دارایی و ثروت، و بی‌ارجی خوشی‌ها و لذات و افتخارات دنیوی داد سخن می‌دهد. گاه نیز چنان روی می‌دهد که دو یا سه ناطق هر کدام در گوشه‌ای سخن می‌گویند. یکی نقالی می‌کند و دیگری وعظ». شاردن سپس از مقدمه‌ای که برای توصیف این نهاد ویژه در جامعه ایـــران آورده اســت، چنین نتیجه می‌گیرد «الجمله دامنه آزادی در این مراکز اجتماع چندان گسترده اســت که همانند آن در هیچ نقطه دنیا وجود ندارد. هرکس هرچه دلش می‌خواهد می‌گوید، و هر کس به سخن هر که مایل اســت گوش فرا می‌دهد. و آن که به جدّ سخن می‌گوید حق ندارد متعرض کسی شود که به طنز و لطیفه و کنایه حرف می‌زند. درویشان، … شاعران، حماسه‌پردازان و داســتانسرایان معمولا سخن خود را با گفتن این جمله ختم می‌کنند: پند و موعظه بس اســت؛ به نام و به امید خدا دنبال کارهامان برویم. سپس آنان که داســتان یا حکایت گفته‌اند یا پند و اندرز داده‌اند یا نقالی کرده‌اند بی‌آن که اسباب مزاحمت و تصدیع خاطر حاضران را فراهم آورند از آنان چیزکی می‌طلبند، و اگر جز این کنند صاحب قهوه‌خانه هرگز اجازه نمی‌دهد که بار دگر پا به آن قهوه‌خانه بگذارند».

 

مذمت حضور زنان در قهوه‌خانه‌ها

قهوه‌خانه‌ها مکان‌هایی همگانی اما تنها برای مردان به شمار می‌آمدند و زنان را بدانجاها راه نبود. قهوه‌خانه در ایـــران بدین‌ترتیب محیطی مردانه داشت. حضور زنان در این مکان آنگونه که منابع تاریخی روایت می‌کنند، زشت شمرده می‌شد. جعفر شهری در کتاب «تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم» اشاره می‌کند در دوره قاجار تنها زنانی که نگاه منفی جامعه را بر خود پذیرفـــــته بودند، به برخی از قهوه‌خانه‌ها می‌رفـــــتند. پیش‌تر البته از قلم مادام کارلاسرنا خواندیم که ورود آن‌ها اما مخفیانه و با لباس مردانه بوده اســت. توصیف مرتضی راوندی در کتاب «تاریخ اجتماعی ایـــران» از چگونگی ورود زنان به قهوه‌خانه جالب اســت.

 

151066 205 ورود دزدکی به قهوه‌خانه! 

او روایت می‌کند زنان گاه با رشوه‌ای که به مامورین دولت و پلیس شهر می‌دادند، آزادانه به اماکن عمومی از جمله قهوه‌خانه وارد می‌شدند، گاه نیز پلیس از آن‌ها به عنوان جاسوس در قهوه‌خانه و دیگر اماکن عمومی بهره می‌برد. بررسی منابع تاریخی بیانگر نگاه منفی حکومت به حضور زنان در قهوه‌خانه بوده اســت. مهدیقلی هدایت «مخبرالسلطنه» در «خاطرات و خطرات» از یک سخنرانی در عصر پهلوی اول به ســال ١٣١۴ یاد می‌کند که در آن در مذمت حضور زنان در قهوه‌خانه‌ها سخن رانده اســت. این مســاله نشان می‌دهد حتما در آن روزگار زنانی بوده‌اند که به قهوه‌خانه می‌رفـــــته‌اند. هدایت، حتی اشاره می‌کند ســال‌ها پیش‌تر هنگامی که مظفرالدین شاه قاجار و همراهانش در سفر به اروپا، خدمتکاران زن قهوه‌خانه‌ای در کارلسبارد پروس را می‌بینند، شگفت‌زده می‌شوند. منابع تاریخی گاه به زنانی اشاره می‌کنند که حتی مالک یک قهوه‌خانه بوده یا آنجا را اجاره و قهوه‌چی اســتخدام کرده‌اند. اشرف‌الملوک فخرالدوله، یکی از دختران پرآوازه مظفرالدین شاه قاجار، از جمله آن دسته زنان به شمار می‌آمده اســت. مریم صدیقی در کتاب «قهوه‌خانه در آیینه اسناد» از وجود اسنادی در آرشیو ملی ایـــران آگاهی می‌دهد که فخرالدوله، قهوه‌خانه خالصه باجخانه کهریزک را در ســال‌های ١٣١٠ و ١٣١١، از اداره مالیه غار و فشافویه اجاره کرده اســت.

 

قهوه‌خانه زنانه در حمام!

شاید اگر بخواهیم هم‌ترازی برای قهوه‌خانه بجوییم که زنان را برای اجتماع در آن راهی بوده اســت، جز مکان‌هایی چون بازار و اندرونی خانه‌ها، از حمام می‌توانیم نام بریم. کارلا سرنا، جهانگرد اروپایی در کتاب سفرنامه‌اش «آدمها و آیینها در ایـــران»، از فضایی برایمان سخن می‌راند که هرکس را بدان راه نبوده و او به لطف یک شاهزاده خانوم دربار توانسته اســت بدانجا برود؛ حمام، جایی شگفت‌انگیز از دریچه کاربرد در زندگی زنان ایـــرانی! این بانوی ماجراجوی ایتالیایی که در میانه‌های دوره قاجار به ایـــران آمده اســت، یک روز زنان ایـــرانی «از ساعت هشت صبح تا شش عصر» را در ماجرایی جذاب برایمان توصیف می‌کند «در ایـــران، حمام رفـــــتن، وقت بسیار زیادی می‌گیرد، چون حمام تنها جای شست‌وشو نیست، بلکه محلی اســت که مردم همه‌گونه نظافت و کارهای آرایشی خود را در آنجا انجام می‌دهند برای همه‌ی زنان، حمام رفـــــتن نوعی پیک‌نیک یا گردش دسته‌جمعی محسوب می‌شود، و آنها به صورت اجتماع و با زن و دختر خانواده و در و همسایه همه با هم به حمام می‌روند». وی سپس جزییات حمام‌رفـــــتن زنان و مراسم پس از شست‌وشو را چنین بیان می‌کند «حمام این شاهزاده خانوم، که در «اندرون» واقع شده بود، بی‌نهایت زیبا و توام با ذوق و سلیقه خاصی بود. … فرشهای عالی، تشکهای ابریشمین، مخده‌های نرم و راحت را … کف زمین در رخت‌کم پهن کرده بودند تا بعد از اســتحمام هر کسی خواســت بتواند اســتراحت کند.

 

هرچه برای آرایش لازم بود آنجا در دم دست گذاشته بودند: شیشه‌های عطر گل، چندین آیینه، جعبه‌های توالت پر از سرخاب، سفیداب … از همه نوع و هر قدر که دلتان بخواهد. … [پس از اســتحمام] سر هر کدام از آنان در میان دستهای کلفتی قرار گرفـــــته بود و او در یک ظرف نقره‌ای حنا خیسانده، و موی خانومش را رنگ می‌کرد. … از همان حنا مقداری هم روی دستها و پاها مالیدند». آیین‌هایی که زنان در حمام انجام می‌داده‌اند، شگفت‌انگیز می‌نمایاند. کارلا سرنا در این‌باره می‌نویسد «خانومها وقتی این کارشان به پایان رسید، در جایی که نشسته بودند چندین ساعت متوالی تکان نخوردند و در همان جا به صرف شربت و کشیدن قلیان و گپ‌زدن مشغول شدند. یکی از شاهزاده خانومها، نقش نقالها را به عهده گرفـــــته بود، و از قهقهه‌ها و سروصدای جمعیت معلوم بود که مجلس او خوب گرفـــــته اســت. … غذای اصلی عبارت بود از پلو با خورشت گوشت و آلوی خشک‌شده، و چند خوراک دیگر. بعد از خوردن غذا، خواجه‌ها دوباره آمدند و ظرفهای دیگری مملو از شیرینی و میوه آوردند. هنگام صرف غذا، مطربها وارد شدند. آنها آنقدر خواندند و رقصیدند تا آنکه بزک و آرایش خانومها از همه لحاظ کامل شد … وقتی همه‌ی آنها از این نوع کارها که برای «خوشگل» کردن خود انجام می‌دادند، فراغت حاصل کردند، دیگر کسی نمی‌توانست میان زنان زیبا و زنان زشت، فرقی قائل گردد چون همه‌ی آنان کم‌وبیش قیافه یکسانی داشتند … بعد نوبت به آراســتن موی سر رسید». این اما پایان یک برنامه حمام نمی‌توانسته باشد «خلاصه آنان با تفریح هم حمام و هم آرایش کردند و آن روز یکی از روزهای واقعا خوش آن خانومها بود. قهقهه‌ی خنده‌ها، شوخیهای بچگانه‌ای که ردوبدل می‌شد، درست بازی کودکان خردســال را در روزهای تعطیل به یاد آدم می‌آورد. وقتیکه «خودآرایی» خانومها از هر لحاظ تکمیل شد، باز هم برای آنان چایی و قهوه و قلیان آوردند و بوی غلیظ تنباکوی قلیان همه جای فضای این رخت‌کم زیبای حمام را پر کرده بود».

 

17589 490 ورود دزدکی به قهوه‌خانه! 

داغترین اخبار و رویداد های ایـــران و خارج
این مطلب در این ساعت از سایت توما در بخش خبری ارســال گردیده اســت
این بخش شامل خبر های ورزشی نیز میباشد
میتوانید خبر فوق را به اشراک بگذارید

نوشته ورود دزدکی به قهوه‌خانه! اولین بار در مجله آنلاین توما. پدیدار شد.

اشتراک در شبکه اجتماعی

گوگل پلاس فیسبوک تویتر لینکدین دیگ کلوب فیسنما